La clemenza di Tito is een opera seria in twee bedrijven van Wolfgang Amadeus Mozart. Mozart componeerde deze opera in 1791, terwijl hij tegelijkertijd werkte aan zijn laatste grote opera, Die Zauberflöte, en aan zijn beroemde Requiem. Met La clemenza di Tito was de componist op enkele weken klaar en het stuk ging op 6 september 1791, 3 maanden voor Mozart’s voortijdige dood, in het Estates theater in Praag in première.
Mozart was al ver gevorderd met Die Zauberflöte toen hij in juli 1791 benaderd werd door de impresario Domenico Guardasoni. Deze woonde in Praag en werd door de Staten van Bohemen gevraagd om voor een opera seria -en ernstige opera- te zorgen ter gelegenheid van de kroning van Leopold II, de Heilige Roomse Keizer, als koning van Bohemen.
De kroning werd door de Staten georganiseerd om een politiek akkoord tussen Leopold en de Boheemse adel te bevestigen, waarbij eerdere hervormingen van zijn broer Jozef II werden teruggedraaid. Leopold wilde hiermee opstanden voorkomen en zijn rijk versterken in reactie op de politieke onrust door de Franse Revolutie.
De ceremonie stond gepland voor 6 september, en Guardasoni werd in juni gevraagd om de opera te regelen. La clemenza di Tito werd duidelijk ingezet als instrument van politieke propaganda, om de reactionaire agenda van de aristocratie te ondersteunen. Er is echter geen bewijs van Mozarts houding hierover, of dat hij zich bewust was van de politieke conflicten in Bohemen in 1791.
La clemenza di Tito: K. 621
Genre: Opera
Componist: Wolfgang Amadeus Mozart
Compositiejaar: 1791
Première: Praag, 6 september 1791
Mozart was niet Guardasoni’s eerste keuze. Hij benaderde eerst Antonio Salieri, toen de meest vooraanstaande componist van Italiaanse opera in Wenen en hoofd van de muziekafdeling aan het keizerlijke hof. Salieri had het echter te druk en wees de opdracht af. Mozart accepteerde de opdracht graag, vooral omdat zijn honorarium dubbel zo hoog was als dat voor een vergelijkbare opera. Volgens één biograaf voltooide Mozart de opera in slechts 18 dagen, waarbij hij zich waarschijnlijk liet assisteren door zijn leerling, Franz Xaver Süssmayr. Hoewel er niet meteen bewijs is voor Süssmayr’s betrokkenheid, zijn sommige recitatieven niet in Mozart’s handschrift, en Süssmayr reisde een week voor de première met Mozart naar Praag om te helpen met de repetities en het kopiëren.
Hoewel er al een ouder libretto voor La clemenza di Tito bestond, was dit al zo vaak door verschillende componisten op muziek gezet, dat men er de voorkeur aan gaf om het herwerken ervan over te laten aan de hofpoëet Caterino Mazzolà. Mazzolà verkortte het oorspronkelijke libretto van drie naar twee aktes. Hij verving verschillende dialogen door ensembles en schreef een nieuw finale voor de eerste akte, waarin de opstand scène werd uitgebeeld, terwijl die in de oudere versie alleen werd beschreven.
Op 6 september, enkele uren na de kroning van Leopold vond de première van de opera plaats in het Estates Theater, waar enkele jaren eerder ook de eerste uitvoering van Mozart’s Don Giovanni plaats had gevonden. Er is weinig bekend over de initiële ontvangst van dit werk, maar het feit dat het nog gedurende jaren werd uitgevoerd, en dat dit ook de eerste opera van Mozart was die in haar geheel in Londen werd gespeeld, geeft wel aan dat het werk in smaak viel bij het publiek.
La clemenza di Tito draait om de Romeinse keizer Titus (Tito), zijn edelmoedigheid en vergevingsgezindheid. De opera behandelt thema’s als politieke intriges, loyaliteit, verraad en vergeving. De essentie van het verhaal is Tito’s vergeving van de mensen die samenzweren om hem te vermoorden, zelfs wanneer zij tot zijn naaste vrienden behoren.
De opera bestaat uit twee bedrijven, en elk bedrijf uit 3 scènes. De opera is georkestreerd voor 2 fluiten, 2 hobo’s, 2 klarinetten (waarvan 1 ook bassethoorn en bassetklarinet speelt), 2 fagotten, 2 hoorns, 2 trompetten, pauken en strijkers. Het basso continuo in de *recitativi secchi* bestaat uit klavecimbel en cello. Bij uitvoeringen volgens historische uitvoeringspraktijken wordt vaak een fortepiano gebruikt.
In het eerste bedrijf wil Vitellia, dochter van de voormalige keizer Vitellius, wraak nemen op Tito. Ze manipuleert Tito’s vriend Sesto, die verliefd op haar is, om tegen Tito in actie te komen. Wanneer ze hoort dat Tito Berenice heeft teruggestuurd, stelt ze haar plannen uit in de hoop dat Tito haar als keizerin zal kiezen.
Tito besluit echter om Sesto’s zus Servilia als zijn keizerin te kiezen. Dit nieuws is problematisch voor Annio en Servilia, die verliefd zijn. Servilia vertelt Tito de waarheid, waarop hij afziet van het huwelijk. Ondertussen hoort Vitellia van Tito’s interesse in Servilia en zet Sesto weer aan tot moord. Sesto stemt toe en zingt de beroemde aria Parto, parto, ma tu, ben mio.
Worstelend met zijn geweten, steekt Sesto, samen met enkele medeplichtigen, het Capitool in brand. Uiteindelijk meldt hij dat Tito is vermoord, maar Vitellia houdt hem tegen om zichzelf te beschuldigen. Het bedrijf eindigt met een trage klaagzaan voor de dood gewaande Tito.
In het tweede bedrijf vertelt Annio aan Sesto dat keizer Tito nog leeft. In de chaos had Sesto namelijk iemand anders voor Tito aangezien en hem vermoord. Sesto tracht Rome te ontvluchten, maar Annio overtuigt hem te blijven. Daarop arriveert Publio om Sesto te arresteren. Terwijl de Senaat Sesto berecht, smeekt Annio Tito om genade. Tito, met pijn in het hart, ondertekent uiteindelijk het doodvonnis, maar na een innerlijke strijd scheurt hij, met het aria Se all’impero het bevel weer kapot, genade verkiezend boven wraak.
Ondertussen worstelt Vitellia met schuldgevoel, en op aandringen van Servilia besluit ze alles aan Tito op te biechten en haar hoop op het keizerschap op te geven.
In het amfitheater wachten de veroordeelden op hun executie. Net als Tito genade wil tonen, bekent Vitellia haar rol in het complot. Hoewel geschokt, verleent Tito haar en de anderen genade. De opera eindigt met lof voor Tito’s generositeit en zijn gebed tot de goden om hem te straffen als hij ooit ophoudt het welzijn van Rome te dienen.
Vandaag de dag wordt La clemenza di Tito erkend als een meesterwerk dat vaak ten onrechte in de schaduw van Mozart’s andere werken staat. Critici en muziekliefhebbers waarderen het werk om zijn muzikale diepgang en de manier waarop het traditionele opera seria-conventies doorbreekt door de personages meer psychologische complexiteit en emotionele intensiteit te geven. De aria’s, duetten en ensembles worden geprezen om hun dramatische kracht en virtuositeit. Hoewel het aanvankelijk als een van Mozart’s minder populaire opera’s werd beschouwd, heeft La clemenza di Tito zijn plaats veroverd in het standaardoperarepertoire en wordt het wereldwijd uitgevoerd en gewaardeerd.
(Bron: Wikipedia)